3-МОДУЛЬ. БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫ САЛЫСТЫРМАЛЫ 
ПЕДАГОГИКАЛЫЌ ЗЕРТТЕУДІҢ НЫСАНАСЫ РЕТІНДЕ

Білім беру саясаты – білім беру жүйесін ұйымдастырудағы және білім беру ісін жүзеге асырудағы мемлекеттік үкімет органдарының әрекеті. Білім беру саясатына талдау жасамай. ешќандай салыстырмалы педагогикалыќ зерттеу жүргізуге болмайды. Білім беру саясаты заң шығаруды, ќаржы саясатын. білім беруді басќаруды және жоспарлауды қамтиды. Білім беру саясаты белгілі принциптермен сипатталады және халыќаралык тәжірибеде ќабылданған өлшемдерге сай талданады.
Білім беру саясаты мен білім беру жүйесін реформалау білім беру саясатының ќайшылыќтары мен зандылыќтары негізінде өте терең байланысќан. Осылардың бәрі білім беру саясаты саласындағы ғылыми-педагогикалыќ білімдер жүйесін игеруте бағытталған модульдің алгоритімін ќұрастырады.

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ӨЗЕКТІЛІГІ

Ғасырлар бойы білім беру өндіріспен байланысты болған жоқ және оған белгілі әсері де болмады. "ЮНЕСКО-ның бағалауынша, XIX жјне XX єасырлар арасында дїние жїзінде халыќ аєарту ќызметкерлері алдымен педагогикалыќ және мәдениет саласындағы міндеттерді шешумен шұғылданды. Білім берудің экономикалыќ ќызметі көріне ќоймады. Өйткені өткен ғасырда дамыған елдердің өзінде көбінесе дене еңбегі басым болды. Білім беру жеке адамдардың ќолында болды және білім таңдаулы адамдарға берілді. Өткен ғасырдың аяғында єана Америкада алєашќы тегін оќытатын орта мектептер пайда болды (Comprehensive High Schools).

Алайда Адам Смиттен бастап экономистер білім беру ісімен жїєылданды, ол салаєа ќаржы бґлудіѕ пайдалы екенін тїсінді. Кейінірек білім берудіѕ, саясаттанудыѕ, экономиканыѕ, басќару мен јлеуметтанудыѕ дамуына байланысты білім мен кјсіптік зайындыќ беру мјселелеріне кґзќарас ґзгерді.
"Егер ґткен єасырдаєы ґнеркјсіптік тґѕкеріс сауатсыздыќты хоюды жјне кеѕ кґлемде бастауыш білім беруді талап етсе, ќазіргі єъшыми-техникалыќ тґѕкеріс жаппай орта білім беру жїйесін кїруды кїн тјртібіне ќойды. Сонымен бірге ортадан жоєары білім оеруге жастарды кеѕірек тартуды талап етті. Сондыќтан білім беру мен мамандарды ќайта даярлаудыѕ деѕгейін кґтеру мјселесі ендірісті жаѕарту мен жаѕа технологияны ќўру жоспарыныѕ маѕызды кїрамды бґлігіне айналып отыр.
... Мемлекеттіѕ ґзі ірі кјсіпкер ретінде аса зор ґнеркјсіп хешендеріне, экономиканыѕ ірі салаларына ие болып отыр. Бїл жаєдайда мемлекеттік ґкімет жїмыс кїшін даярлаудыѕ неєїрлым тиімді жїйесін ќўруєа жјне оныѕ їздіксіз ќызмет етуіне ынталы. Сондыќган ол жалпы жјне кјсіптік білім берудіѕ дамуын талап етеді.
...Кдзір ќандай да болмасын елдіѕ жалпы дамуыныѕ негізгі кґрсеткіші ол елдіѕ білім беру жїйесініѕ тиімділігі болып сана-лады. Оєан елдіѕ техникалыќ-экономикалыќ мїмкіндігі, јлеу-метгік ортасы, єылымы жјне мјдениеті кіреді. Сонымен бірге 5ілім берудіѕ дамуыныѕ келешегі сайлау науќанында їлкен орын ілады. Бїл мјселе їнемі Парламентте ќаралады, саяси партиялар йен ќоєамдыќ їйымдардыѕ баєдарламалыќ ќїжаттарынан орын іжады.
...Білім берудіѕ жайы, оныѕ даму келешегі осы саладаєы мемлекеттік жјне ќоєамдыќ саясатќа байланысты. Білім беру :аясатыныѕ нјтижесі, маќсаты, артыќшылыєы жјне јдістері ірі тенденциялардан (демократияландыру, интернационалдандыру, гілім беруді біріктіру, ќаржы бґлуді кґбейту жјне оны басќаруды жетшдіру. — авторлар) жјне сонымен бірге їлттыќжјне жергілікті грекшеліктерден кґрінеді."1

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЫЅ МЕТОДОЛОГИЯСЫ
Јр мемлекеттіѕ білім беру саясатыныѕ методологиішыќ негізі — заѕ єылымы, ќїќыќ, экономикалыќ теория жјне басќару тезриясы. Єылыми білімніѕ осы салалары білім беру саясатын глщастырудыѕ негізін жјне тјсілдер жїйесін белгілейді, білім

3 - модуль

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫ СМЫСГЫРМАЛЫ - ПВДАГОГИШЬЩ
	ЗЕРТГЕУЛЕРДЩ НЫСАНАСЫ

МЕТОДОЛОГИЯ	
ЗАЅ ШЫЄАРУ ЖЈНЕ ЌЇЌЫЌ	ЭКОНОМИКАЛЫЌ ТЕОРИЯ	БАСЌАРУ ТЕОРИЯСЫ	

£
БШМ БЕРУ САЛАСЫНДА ЗАЅ ШЫЄАРУ

БШМ БЕРУДІ ЌАРЖЫЛАНДЫРУ

ЖОСПАРЛАУ МЕН БАСЌАРУ

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЬЩ ПРИНЦИПТЕРІ

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЬЩ ТАЅИДУ БЕЛПЛЕРІ

БІЛІМ БЕРУДЩ ЌЇРЫЛЫМЫ

БІЛІМ БЕРУ ЖЇЙЕСІН РЕФОРМАЛАУ

ОЌУ ПРОЦЕСІ

РЕФОРМАЛАУДЫЅ СЕБЕПТЕРІ
РЕФОРМАЛАУДЫЅ МАЌСАТЫ МЕН МІНДЕТГЕРІ
РЕФОРМАПАУДЫЅ БАЄЬПТАРЫ
РЕФОРМАЛАУДЫЅ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ

Muiiiih   S

►]   БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЬЩ ЗАЅДЫЛЫЌГАРЫ МЕН ЌАЙШЫЛЫЌТАРЫ   U

ЖЕКЕ ТЇЛЄАНЫЅ КОЄАМДАЄЫ ОРНЫН ТАБУЫ

Moduli *

EDUCATION POLICY AS AN OBJECT OF COMPARATIVE EDUCATION RESEARCH

METHODOLOGY	
SCIENCE OF LAW	ECONOMY THEORY	MANAGMENT THEORY	

EDUCATION LAW

EDUCATION FINANCING

MANAGMENT AND PLANNING

EDUCATION
POLICY PRINCIPLES

EDUCATION POLICY ANALISIS TAXONOMY

EDUCATION SYSTEM STRUCTURE

I

EDUCATION SYSTEM REFORM

EDUCATION PROCESS

REFORM REASONS       REFORM AIMS AND
TASKS

REFORM DIRECTIONS
REFORM TENDENCIES

PERSON SOCIALISATION

REGULARITIES AND INCONSISTENCIES OF EDUCATION POLICY

Алайда Адам Смиттен бастап экономистер білім беру ісімен цгўєылданды, ол салаєа ќаржы бґлудіѕ пайдалы екенін тїсінді. Кейінірек білім берудіѕ, саясаттанудыѕ, экономиканыѕ, басќару мен јлеуметтанудыѕ дамуына байланысты білім мен кјсіптік дайындыќ беру мјселелеріне кґзќарас ґзгерді.
"Егер ґткен єасырдаєы ґнеркјсіптік тґѕкеріс сауатсыздыќты жоюды жјне кеѕ кґлемде бастауыш білім беруді талап етсе, ќазіргі єылыми-техникалыќ тґѕкеріс жаппай орта білім беру жїйесін ќїруды кїн тјртібіне ќойды. Сонымен бірге ортадан жоєары білім беруге жастарды кеѕірек тартуды талап етті. Сондыќтан білім беру мен мамандарды ќайта даярлаудыѕ деѕгейін кґтеру мјселесі ґндірісті жаѕарту мен жаѕа технологияны кїру жоспарыныѕ маѕызды ќўрамды бґлігіне айналып отыр.
... Мемлекеттіѕ ґзі ірі кјсіпкер ретінде аса зор ґнеркјсіп кешендеріне, экономиканыѕ ірі салаларына ие болып отыр. Бїл жаєдайда мемлекеттік ґкімет жїмыс кїшін даярлаудыѕ неєўрлым тиімді жїйесін кїруєа жјне оныѕ їздіксіз ќызмет етуіне ынталы. Сондыќган ол жалпы жјне кјсіптік білім берудіѕ дамуын талап етеді.
...Ќазір ќандай да болмасын елдіѕ жалпы дамуыныѕ негізгі кґрсеткіші ол елдіѕ білім беру жїйесініѕ тиімділігі болып сана-лады. Оєан елдіѕ техникалыќ-экономикалыќ мїмкіндігі, јлеу-меттік ортасы, єылымы жјне мјдениеті кіреді. Сонымен бірге білім берудіѕ дамуыныѕ келешегі сайлау науќанында їлкен орын алады. Бїл мјселе їнемі Парламентте ќаралады, саяси партиялар мен ќоєамдыќ їйымдардыѕ баєдарламалыќ кїжаттарынан орын алады.
...Білім берудіѕ жайы, оныѕ даму келешегі осы саладаєы мемлекеттік жјне ќоєамдыќ саясатќа байланысты. Білім беру саясатыныѕ нјтижесі, маќсаты, артыќшылыєы жјне јдістері ірі тенденциялардан (демократияландыру, интернационалдандыру, білім беруді біріктіру, ќаржы бґлуді кґбейту жјне оны басќаруды жетілдіру. — авторлар) жјне сонымен бірге їлттыќжјне жергілікті ерекшеліктерден кґрінеді."

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЫЅ МЕТОДОЛОГИЯСЫ
Јр мемлекеттіѕ білім беру саясатыныѕ методологиялыќ негізі — заѕ єылымы, ќїќыќ, экономикалыќ теория жјне басќару теориясы. Єылыми білімніѕ осы салалары білім беру саясатын їйымдастырудыѕ негізін жјне тјсілдер жїйесін белгілейді, білімберу жїйесін реформалауды жаѕа єылыми идеялармен, практикалыќ міндеттерді шепгу ќўралдарымен ќамтамасыз етеді.

БІЛІМ БЕРУ САЛАСЫ ЖЈНЕ ЗАЅ
Јр мемлекеттіѕ білім беру саясатыныѕ негізі заѕєа сїйенеді. Заѕ елдегі білім беру жїйесініѕ даму тенденциясы мен келешегін белгілейді. Мемлекет Президенті, Їкімет, Білім беру министрлігі, білім беру мекемелері педагогтік кадрлар, студенттер мен окушы-лардыѕ ќўќыєы мен міндеттерін наќгы аныќтайды.
Конституция — "мемлекеттік ґкімет органдарыныѕ, јьсімшілік пен соттыѕ їйымдастыру принциптерін жјне јрекетін, азамат-тардыѕ негізгі ќўќыєын, еркіндігін жјне міндеттерін белгілейтін, еѕ жоєары заѕ кїші бар елдіѕ негізгі заѕы (немесе еѕ негізгі зандардыѕ жиынтыєы)". "Адам ќўќыєы туралы алєашќы заѕ" 1776 ж. Америка штаты Вирджиния Конституциясында, кейін 1791 ж. Адам ќўќыєы туралы Билледе ќабьщданды. Кейінгісі 1781 жылєы Америка Конституциясына он ќосымша болып табы-лады".
Президенттіѕ жарлыєы — "ќазіргі кґптеген елдерде мемлекет басшысыныѕ акті. Жарлыќ зандыќ мазмїны бойынша норма-тивтік (яєни жаѕа зандыќ норманы белгілеу) немесе нормативтік емес болуы мїмкін (мысалы, ќызметке таєайындау, орденмен марапаттау жјне т.б.)."
Заѕ — "елдіѕ аумаєындаєы барлыќ субъектілердіѕ экономикалыќ жјне ќоєамдыќ мінез-кўлќыныѕ міндетті ережелері мен нормала-рыныѕ мемлекет белгілеген жиынтыєы. Оєан шектеу мен тыйым салынатын жайлар да енеді. Конституциялыќ тјртіппен мемле-кеттік їкіметтіѕ заѕ органдары немесе елдіѕ Президент! ќабылдаєан ќўќыќтыќ-нормалыќ актілер (заѕдар, жарлыќтар) заѕ болып табылады. Олар басќа нормативтік ќркштар їшін (ќаулы, ереже, нїсќау) жоєары заѕ куші бар ќїжат болып саналады."
5 8
Крулы — "1. Есепті, јр жылєы бюджеттіѕ орындалуы, министр-лерді таєайындау, Жоєарєы сот мїшелерін сайлау жјне т.б. туралы мемлекеттік ґкіметтіѕ жоєары органдарыныѕ (елдіѕ парла-ментініѕ) актілері. 2. Парламенттіѕ зандары мен жарлыќтары негізінде жјне оны орындау маќсатымен мемлекеттік ґкіметтіѕ жоєары аткдрушы жјне жарлыќ беруші органы — Министрлер Кеѕесініѕ ґз билігі шеѕберінде шыєаратын басќару актілері."1
Бїйрьщ — "Министрліктердіѕ жјне олардыѕ басќарма, Зе.іімдерініѕ, мекеме, кјсіпорын мен їйымдардыѕ басшылары гіыгаратын басќару актілері. Зандыќ норма бойынша бїйрыќ - грмативтік акт бола алады (Министрдіѕ, басшыныѕ бўйрыєы :«: йынша ереже, нїсќау бекітіледі). Сонымен бірге іске асыру ікгісі бола алады (ќызметке таєайындау, жоспарлы тапсырма 5елгілеу)."2
Нормативтік актілер мен ережелер — "белгілі біртекті лтынастарды реттеуге арналєан заѕдыќ нормалар (мысалы ::нистрліктер туралы ереже, жоєары оку орындарына ќабылдау гг-ежесі жјне т.б.)."3
Білім беруді дамытудыѕ концепциясы — білім беру рефор-_тарын жїзеге асыру кезіндегі іс-јрекеттіѕ стратегиясын ^-згктайтын негізгі тїжырым.
Білім беруді дамытудыѕ стратегияльщ баєдарламасы — білім герудіѕ їлттыќ жїйесін жетілдіру жґнінде мемлекет ґкіметініѕ іеягілі тарихи мерзімде алдына ќойєан негізгі маќсатын жїзеге ісыруєа арналєан кїрделі шешімініѕ баєдарламасы. " Стра-гпяныѕ ерекшелігі мемлекет ќолындаєы кїш пен ќаржыны ^.ісаудыѕ уаќыты мен кеѕістігін жете ойластыруда жјне гііидалануда; басты маќсатты орындауда оныѕ негізгі кезендерін : їгыс аныктауда; јр кезеѕніѕ ерекшелігін, артыќшылыєы мен вшстігін жете тїсінуде."4

БІЛІМ БЕРУДІ КДРЖЫЛАНДЫРУ
Большая Советская энгшклопедия. — М: Советская энгшклопедия,1975. - т. 20. С.417
: БСЭ — М: Советская энциклопедия, 1975. — т. 20. С.417.
БСЭ — М: Советская энциклопедия, 1969. — т.1. С.363. А Политология: Эніщклопедический словарь. — М: Publishers, 1993 С.367.
"Кейінгі онжьБідыќтарда јр елдіѕ єалымдары білім берудіѕ ?кономикалыќтиімділігін жјне оныѕ сандыќ мґлшерін аныктауєа элле неше рет талаптанды. Јзірше жїргізілген есептеулер «зізметкерлердіѕ білім дјрежесін кґтеру їлттыќ табыстыѕ ґсуініѕ -анлай бґлшегін ќїрайтынын шамамен єана аныќтай алады. Кґбінесе бїл есептер білім беру жїйесі мен экономика арасын-іігы байланыстыѕ себеп- салдары негізінде шамамен алынып жїр. Белгілі бір елдегі білім берудіѕ даму дјрежесі сол елдіѕ гкономикасыныѕ жаєдайына байланысты деген кґзкдрас кеѕ етек і_-ган. Шындыєында, білім берудіѕ, јсіресе жалпы білім берудіѕ іамуы бірден еѕбектіѕ ґнімділігін жјне ґндірістіѕ тиімділігін

арттырады деуге болмайды. Ґйткені ќызметкердіѕ мамандыєы оныѕ білімініѕ деѕгейінен гґрі, басќа жайларєа, соныѕ ішінде жўмыс стажына, жасына, жеке ќабілеттеріне байланысты. Олар-дыѕ еѕбекке деген кґзќарасына јсері кїшті їлттыќ дјстїрлерінін рґл^е аз емес.
ЛТБілім беру саясатыныѕ аныќ кґрсеткіші, негізінен, бїл сала-ны ќаржылавдырудыѕ мґлшеріне байланысты.
Ќазіргі дјуірде маман жїмыс кїшін кґптеп даярлау кґбірек ќаржыландыруды керек етеді. Кейбір деректерге ќараєанда, Америкада жас адамды еѕбекке маман етіп даярлауєа (12 жыл орта мектеп, оєан ќоса кіші колледж) 1982 жылы орта есеппен 237 мыѕ доллар, 1990 жылы — 400 мыѕнан кґбірек доллар жїмсау керек болєан. Сондыќтан білім беруге жўмсалєан ќаржыны шыєын деп ќарамай, келешекке арналєан табыс деп есептеу ќажет жјне ол ќаржыны экономикалыќ шыєын деудіѕ орнына, ќазіргі уаќытта білім берудіѕ дїние жїзіндегі зор јлеуметтік — мјдени рґлін ескеру кереку>
Дамыєан елдерде білім беруге жўмсалєан ќаржы жалпы їлттыќ ґнімніѕ шамамен 5—7%-ін ќїрайды. Ґндірістіѕ жјне ќызмет кґрсетудіѕ зор ауќымын ескергенде бїл аз ќаржы емес. 1970 жылдан 1990 жылєа дейінгі аралыќга дамыєан елдерде бір окушыєа жїмсалєан ќаржы бір жарым есе ґсіп, 3000 доллардан асты.
Орталыќ, аймаќтыќ жјне жергілікті їкіметтердіѕ жїмсаєан ќаржысына ќоса, мемлекет тарапынан бґлінетін аќшаєа жеке меншік оќу орындарына їкіметтіѕ беретін жјрдемі ќоса есептеледі. Оныѕ їстіне кґптеген елдерде білім беруге едјуір дјрежеде жеке меншік ќаржылар жїмсалады (...шамамен жїмсалатын мемлекеттік ќаржыныѕ 10—15%). Сонымен ќатар кґптеген їлттыќжјне аймактыќ ерекшеліктер орын алып отыр." Білім беру мен єылым саласындаєы мемлекеттік бюджет — "бір жылєа білім беру мен єылымєа арналєан, ќабылданєан, арнаулы кїші бар кіріс жјне шыєыстыќведомость, кесте... Бюджет болуы мїмкін жјне жїмсалатын ќаржылардыѕ ґзара шамалас есебін есептеу їшін ќїрастырылады. Экономикалыќ ресурс-тардыѕ кіріс жјне шыєысы сай ґзара теѕ болуын аныќгаудыѕ негізгі кїралы бюджет болып есептеледі."
I Ќаржыландыру кґзіне ќарай білім беруді ќаржыландырудыѕ бірнеше тїрі болады: мемлекеттік, аймаќгыќ, жергілікті, жеке-меншіктік, сыртќы (шетелдік^/3.1 диаграммада АКДІ-та тїрлі кґздер бойынша білім беруді ќаржыландыру динамикасы кґрсетілген.

Диаграмма 3.1. Америкада ќаржы кґздері бойынша білім беруді каржыландыру.
1979/80      1 984/85      1 989/90      1 990/91       1 992/93      1 993/94
■ Федералдыќ %	Штаттар %	Жылдар
Жергілікті %	Баска кґздері %
Дерек: The Digest of Education 1996/Table 327 — № 4., 1997.
Америкада білім беруді ќаржыландыру жїйесінде ќаржылан-дырудыѕ негізгі 4 кґзі бар: федеральдыќ ќаржы, штаттар ќаржысы, жергілікті ќаржы (мектеп округыныѕ салыќ тґлеушілерінен тїсетін ќаржы) жјне т.б. ќаржылар (жекеменшіктік, ќоєамдыќ хорлар (Карнеги, Форд жјне т.б.), сонымен бірге ірі їлттыќ, їлтаралыќ фирмалар мен компаниялар, јр тїрлі ўйымдар мен зіехе адамдардыѕ жјрдемдері).
Білім берудіѕ федеральдыќжјне жергілікті ќаржыландырулары tci јзгере ќоймайды. Ал штаттар білім беруді ќаржыландыруын ізайтът отырады (1979—80 оќу жылында 38,8% болса 1993—94 ::с/ жылында 34,4%), ал басќа кґздерден тїсетін ќаржы сол іылдары 23,6% тен 30,7% дейін ґскен.
Білім беру деѕгейіѕе ќарай кдржыландыру — мектепке дейінгі, метауыш, орта білім, ортадан кейіѕгі білім (арнаулы орта жјне :сэсігггік), жоєары білім, жоєары оку орнынан кейінгі білім беруді >_ігжьшандыру. Сонымен бірге білім берудіѕ басќа тїрлерін *аржыландыру болып табылады.
3.2. Диаграммада 1992 жылєы Англиядаєы ќаржыландыру оќу zei-тейіне ќарай кґрсетілген. Бїл диаграммада ЮНЕСКО-ныѕ жгріелеуіне сай бірінші деѕгей бастауыш білім беру, екінші деѕгей — орта жјне їшінші деѕгей — жоєары білім беру болады.

50 -40 -30 8    20 -i

Диаграмма 3.2. Англияда ќаржыландыру 1992ж. %

тиісті

деѕгейіне ќарай білім беруді

Їшінші деѕгей 22%
Мектепке дейінгі білім беру

Екінші деѕгей 45 %
Бірінші деѕгей 31 %

Дерек: UNECKO Statistical Book 1996. Table 4.2. — Paris, 1997.

Маќсатты ќаржыландыру - білім беруді белгілі міндет бойынша ќаржыландыру: педагогтік ќызметкерлердіѕ жалаќысы. студенттердіѕ стипендиясы, јкімшілік шыєыны, оку материалы (оку кїралдары жјне т.б.), білім беруді материалдыќ-техникалык жабдыќгау, оку мекемесініѕ їйін салу жјне жґндеу, жјне т.б. 3.3. диаграммада 1990 жылы Англияда ќаржыландыруды міндетіне ќарай бґлу кґрсетілген.

Диаграмма 3.3. Англияда міндетіне ќарай білім беруге жўмсалєан шыєындар 1990 ж. %
Баскд шыєындар	Јкімшілік
14 %	шыєындары
Кдозмет ету жјне сервис

Дерек: UNECKO Statistical Book 1996. Table 4.3. - Paris, 1997.
Америкада білім беруте бґлінген ќаржыныѕ 73% жалаќыєа жїмсалады, Ресейде — 53%, ал Ќазаќстанда - 50% шамасында. Білім беру бюджетін ќурудыѕ јдісі.
ЗАдиаграммада Германияда жоєары мектептіѕ бюджетін кїру
62

: :: кґрсетілген. Ќаржыландыру процесі бірнеше бґлімнен .гады. Министрліктіѕ бїйрыєына сай єылымєа бюджет кгспарлаєанда жоєары оќу орны ґзіне керек ќаржы жґнінде _~_zlih ала їсыныс жасайды. Єылымєа деген бюджетті Министр гаска тиісті органдармен келіскен соѕ, ґкімет бюджетініѕ жобасы тетінде парламентке їсынады.
Диаграмма 3.4. Жоєары мектептіѕ бюджетін кўру јдісі. Бюджет жоспарын Ландтагтыѕ (парламент) пленумы ќабылдайды. Ландтаг жтшссиясыныѕ мјжілісі.

—бюджет жоспарыныѕ жобасы
эойынша жер їкіметініѕ шешімі
жэне оны ландтагка їсыну;/
-^аржы министрініѕ кабштетке
гюпжеттіѕ алдын-ала жосдарын
■ ;ынуы;	I
—єылым мјселесі мини/трініѕ
жобаны ќаржы министоімен
■вяісуі;	/
-^ыльгм жјне Жоєашэі мектеп
кэселесі министрініѕ їсынысын
галкылау;	I
—єылым мјселес/министріне і^зьиієандардыдсыну; канцлер бюджетін кїру жґнінде .::-:аттыѕ пікші;
канцлер бмщжетініѕ жобасына іейін жоєарьі мектептіѕ пікірін
ї:ыну;    /
-харжы мен бюджетті жоспарлау жэніндеи сенат комиссиясыныѕ
іэжіліоі;
-і:елей жылєа штат жјне ќаржы г вяуужґнінде профессорлардыѕ і;-: ^титуттардыѕ), орталыќ еісемелердіѕ канцлерге ґтініші; -^аржы министрініѕ (єылым мјселесі министрініѕ) бюджет -мРУ туралы жарлыєы.
—бюджет жоспарын жер їкіметініѕ занч бюллетенінде жјне ведомстволыќ жарлыќ бюллетенінде жариялау; —ќаржьі министрініѕ шаруашылыќ басќаржасы туралы жарлыєы жјне баскдрмкньщ билігі туралы шешімі; V
—єылым мґселесі министрініѕ
ќосымша жарлыќгары
—бґлімдергеїмамандыќ
салаларына) штат жјне ќаржы
бґлу жґнінде гоынысты сенаттыѕ
ќаржы мен бюдкет жоспарлау
комиссиясында ѕарап шешу;
—сенаттыѕ пікірід
—бюджетті бґлімдеќге (мамандыќ
салаларына) болу жешінде
ректораттыѕ ќортындьі ќаулысы;
—ректораттыѕ каулысвш
канцлердіѕ орындауыД
-титат жјне ќаржыны V
институттарєа (профессорєа)
мамандандыру бґлімі кеѕеСтерініѕ
бґлуі;	\
-канцлерге тиісті хабарлама>беру.

Парламент бюджетті ќарап бекіткен соѕ, тиісті каржы бґлінеді. Јрі кдрай ол ќаржы жоєары оку орындарына бґлінеді, ал оныѕ жїмсалуы жер їкіметі тарапынан баќыланады".

Ќаржы ќызметін баќылау. "Белінген бюджеттік ќаржынын жїмсалуын баќылауєа жасалєан шыєынныѕ зандылыєы жјне оныѕ экономикалыќ орындылыєы жатады. Жоєары оку орнынын ґз міндетін аз кїшпен орындау мїмкіндігі де осыєан кіреді.
Ќаржы ќызметін баќылау Германияда жер їкіметін парла-менттік баќылаудыѕ бір бґлігі болып саналады. Негізінен ќара-жатты баќылаумен федеральдыќ жердіѕ есеп айыру палатасы айналысады. Оєан барлыќ бюджеттік жјне экономикалыќ ќызмет баєынады. Есеп палатасыныѕ баќылауына дейін ішкі баќылау жјне тиісті жерлік министрдіѕ жоєары оку орныныѕ къізметіне мемлекеттік ќадаєалау тарапынан баќылау жїргізіледі. Ішкі баќылауєа келетін болсаќ, ол алдымен жоєары оку орны канп-лерініѕ міндетіне жатады... Ол ґкіл ретінде бюджеттік ќызметтін тиісті зандыќ талап шеѕберінде орындалуын ќадаєалайды."

БІЛІМ БЕРУДІ ЖОСПАРЛАУ ЖЈНЕ БАСКДРУ
"Басќару - белгілі жаєдайда жаќсы нјтижеге ие болу маќса-тымен їйымныѕ, топтыѕ жјне жеке адамныѕ ќызметіне эсер ету. Біздіѕ тїсінігімізге сјйкес басќару адамдарды жјне ќызметті басќарудан тїрады... їйымныѕ алдында тїрєан маќсатќа жету жјне міндеттерді орындау їшін адам жјне метериалдыќ ќордын ґзара бірлігін їйлесімді їштастыру басќару болып табылады.
Басќаруды кґз алдымызєа жалпы елестетейік:
1.	Ќызметті басќаруєа ќызметті жоспарлау, ґндірістік
міндеттерді белгілеу, істелген жўмысты ґлшеу жїйесін аныќгау.
тапсырманыѕ орындалуын баќылау кіреді.
2.	Адамдарды басќаруєа еѕбек їжымыныѕ мїшелері арасында
ынтымаќтастыќ їйымдастыру, кадр саясаты, оќыту, хабардар ету,
їєындыру жјне басшыныѕ басќа істері кіреді.
3.	Їйымнан тыс байланыстарды басќару.
4.	Їйым мен адамдардыѕ ќызметін басќаруды одан јрі
жетілдіру, сондай-аќ сыртќы байланыстарды ныєайтуєа: басќару
жїйесін жјне кјсіпорын ќызметін жоспарлауды жаќсарту,
їйымдаєы ґзара ќарым-ќатынасты зерттеу жјне дамыту, еѕбекті
бґлу ісін їнемі жетілдіру кіреді."
Фин зерттеушілері їсынєан їйымды (кјсіпорынды) басќару жјне ќызмет нјтижелері бойынша баскдрудыѕ жаѕа принципі жґніндегі осы талдау мен аныктама, біздіѕ кґзќарасымыз бойын

ага. "їйым (кјсіпорын)" їєымын "білім беру жїйесі (білім беру мекемесі)" їєымымен алмастырєаннан кейінгі білім беру жїйесін :> екаруєа берілген еѕ тандаулы аныќгамалардыѕ бірі болып табы-ааааы. Басќарудыѕ негізгі элементтері тїракты. Олар: жоспарлау, ::ь:мдастыру, басшылыќ жасау жјне баќылау.
Басќарудыѕ ќўрылымы. Халыќаралыќ тјжірибеде білім беру
гсін басќарудыѕ негізгі екі жолы бґліп кґрсетіледі: орталыктан ааскару жјне жергілікті мекемелерге басќаруда кейбір жеѕілдіктер іеру. Білім беруді орталыќтан басќарудыѕ жарќын їлгілері Станция, Жапония, Ќазаќстан жјне басќалары болып табылады.
"Білім беруді орталыктан басќарудыѕ негізгі айырмасы бїкіл
аумаєында мемлекеттік білім беру жїйесіне ќатаѕ тїрде 5фтектес јкімшілік басќару жасау болып табылады. Оку жоспары гн баєдарламалары, мектеп ґмірініѕ тјртібі, ќаржыландыру, іагог кадрларын таєайындау, ауыстыру жјне орнынан босату >:г\пекеттік декретпен немесе білім беру Министрлігініѕ бїйры-гына сай жїзеге асырылады/ Мїндай кезінде белгілі артыќ-газітыќќа ие болєан ќатаѕ тїрде бір орталыктан баскдру кейінгі £гзде істе кедергіге айналып отыр. Ол жергілікті мектеп ќызмет-: лері мен баскдру орындарыныѕ бастамасын тежеп, білім беру-:   жаќсартудыѕ жаѕа жолдарын іздеуді ќиындатты. Педагогтік *7р.іыстыѕ бір сарындас болуына јкеліп соќтырды". Сондыктан ігталган елдерде білім беруді басќару жјне ќаржыландыруда керіътікті органдарєа ерік беру тенденциясы кїшейе тїсуде.
І)ілім беруді басќаруда жергілікті органдарєа ерік беру їлгісі Інглияда, Америкада, Германияда, Ресейде орын алып отыр. лг-гглияда графтыќтар, Америкада штаттар, Германияда "жерлер" "оітім беруде белгілі дјрежеде автономия болып есептеледі^ ~глагогикалыќ ќїжаттарды ґздері дайындайды, оку материа-тыньщ кґлемін белгілейді жјне т.б. Жергілікті органдарєа билік беру белгілі дјрежеде, олардыѕ бастамашылыєын арттыруєа, ~едагогтік эксперимент жїргізуін ынталандыруєа мїмкіндік берега Сонымен ќатар мїндай жаєдай елдіѕ јр аймаєында мектептегі : «су мазмїныныѕ тым алшаќгауына јкеліп соќгырады, білім беру .:асында жалпы їлттыќ ќалып їстауєа ќиындыќ келтіреді."
Ґз кезегінде бїл елдерде білім беруді басќару жјне ќаржылан-іыруда бір орталыќган басќару жїйесіне їмтылу тенденциясы іГжьш байќалады.
Халыќаралыќ практикада баскдрудыѕ мынадай тїрлері бар:

міндеттер бойынша басќару (маќсатты басќару), ерекшелігіне ќарай басќару, жоспардан ауытку бойынша басќару, ґнімдер бойынша басќару, процесс бойынша басќару, нјтижелер бойык-ша басќару.
Басќару сипаты: "Бір жакты ойлау. Кейінгі онжылдыќгарі^ кґбірек орын алєан басшылардаєы бір жаќты ойлаудыѕ їлгіа авторитарлыќ — демократиялыќ тјсіл болды. Јуелде басќарудын їш тјсілі болатын: демократиялыќ, авторитарлыќ жјш "ешќандай". Зерттеу жолымен жјне тјжірибеніѕ кґмегімен ен тиімді жјне еѕ нјтижелісі демократиялыќ тјсіл екендігі дјлел-денді. Кейін басќару жґнінде бір жаќты ойлау демократияльп; пен авторитарлыќ тјсіддердіѕ екеуі де шектен тыс деп баєаланлъ: Басќарудыѕ накты жаєдайда кґбірек ќолданылатын тјсілі осы екеуініѕ арасында болса керек. (Р. Танненбаум, У. Шмидт. К. Арджирис, У. Беннис).
Екі жакры ойлау. Ќазіргі тїсініктерге ќараєанда авторитарлык басќару тиімділікті жјне наќты нјтиже алуды кґздейлі. Демократиялыќ басќару бірінші орынєа адамдарєа кґѕіл бґлло: ќояды. Бір жакты ойлау бїларды бір-біріне ќарама-ќарсы ќойды. Басќару ойлауыныѕ келесі кезеѕінде ол екеуі де ґз маѕызын саќтады, біраќ авторитарлыќ пен демократиялыќ бір-біріне тјуелсіз ґлшемдер ретінде ќарала бастады. Басќарудыѕ екі жакты ойлау тјсілініѕ їлгісі ретінде Р. Блейк пен Дж. Моутоннык сеткасын алуєа болады.

Р. Блейх жјне Дж. Моутонныѕ сеткасы

Міндетке кґѕіл аз аударылады, адамдарєа кґѕіл кґп (1/9) бґлінеді	Міндетке кґѕіл кґп бґлінеді, адамдарєа кґѕіл кґп бґлінеді (9/9)	
Міндетке кґѕіл аз аударылады, адамдарєа кґѕіл аз аударылады (1/1)	Міндетке кґѕіл кґп бґлінеді, адамдарєа кґѕіл аз бґлінеді (9/1)	
Міндетке жјне ќызметке кґѕіл бґлінуі.
Їш жащгы ойлау. Басќару жґніндегі їшжаќты ойлауда адам-дарєа жјне јрекетке кґѕіл бґлумен ќатар тиімділікті ескеру (нјтижелілік), басќарудыѕ белгілі нјтижеге жеткізуіне ерекше мјн беріледі.
Баскдрудаєы жан-жаќгы ойлау. Барлыќ уаќытта нјтижелілік

: ірішпі орында бола бермейді, кейде тиімділік, еѕбектіѕ сапасы, пешім ќабылдаудаєы жеделдік ерекше орын алуы мїмкін. 5і:карудаєы жан-жаќгы ойлау осыныѕ бјрін ескереді. Соныѕ езінде негізгі нјрсе нјтижелілік пен тиімділік болу керек."
Баќылаудыѕ тїрлері: алдын-ала, аєымдаєы, ішінара, кезектегі, • ірытынды, наќты, ќїжаттыќ, ішкі шаруашылыќтыќ.
Басќарудыѕ ќызметтері: дамуды жоспарлау, дамуды їйым-:тыру, дамуды басќару, дамуды баќылау.
Жоспарлау - "шаруашылыќты жїргізуде ќоєамныѕ эконо-мжкалыќ заѕдарды ќолдануыныѕ негізгі ќїралы ретінде 'аскарудыѕ экономикалыќ јдістерініѕ бірі болып табылады. *!: спарлаудыѕ негізгі јдістері: баланстыќ жјне нормативтік, мкымен бірге аєымдаєы жоспарлау, маќсатты жоспарлау, Ерешекті жоспарлау болып бґлінеді."
Іс жїргізу - "їйымныѕ, кјсіпорынныѕ, фирманыѕ кїжат---гын жїргізу, оларды ќабылдау, толтыру, дайындау, кїжаттарды жіберу жјне олардыѕ ќозєалысы мен орындалуын ќадаєалау, :кі.нарту."

БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЬЩ ПРИНЦИПТЕРІ
Бїл тарауда салыстырмалы педагогикалыќ талдау арќылы јр ; _ле. аймаќга жјне дїние жїзінде білім беру саясатыныѕ жалпы негізгі принциптерін аныќгау міндеті алєа ќойылєан.
Практикалыќ баєыттылыќ принцип! — оќыту мен тјрбиелеудіѕ -мірмен, тјжірибемен, ќоєамдыќ пайдалы ґнімді еѕбекпен :ійланысы.
Тимо Саншалайнен, Эеро Воутилайнен, Перти Поренне, Йоуко X. ~.,::инен. Управление по результатам: Пер. с финского /Общ. ред. и ггешісловие Я. А. Леймана. - М: Универс, 1993. С.26—28.
Лемократияландыру принципі. "Јлеуметтік саясаттыѕ дїние нніѕ кґп елдеріндегі негізгі принципініѕ бірі білім беруді :ечократияландыру деп жарияланєан. Біраќ бїл їєымныѕ мазмїны гігермей тїрмайды. Бїрыныраќ мемлекеттік ґкіметтер білім беруді демократияландыруды кґбінесе ќїќыќтыќ жаєынан „гастырып, толыќ орта жјне жоєары білімге жастарды кґбірек -ютуцы оныѕ басты кґрсеткіші деп есептеп келді. Ќазір демокра-"і^іандыру кеѕ ауќымда тїсініледі. Білім беру жґніндегі жаѕа і.індар жјне педагогикалыќ ќїжаттар білім берудіѕ јр тїрлі зарлыќ сатыларыныѕ ќатаѕ сабаќтастыєы орнатылуын, окуєа ■рікіндік болуын кґздейді. Оку орындарыныѕ барлыќ тїрлерінде

оку сапасын кґтерудіѕ, білім берудіѕ мазмїнын ґмірмен байла-ныстырудыѕ, окушыларды жоєары азаматтыќ, моральдыќ жјне эстетикалыќ мїраттарєа тјрбиелеудіѕ аса маѕыздылыєы атап кґрсетіледі. Бїл міндеттерді орындау еѕ дамыєан елдердіѕ ґзінде де толыќ жїзеге асырылмай жатыр. Барлыќ елдерде шешілмеген мјселелер орын алуда."
Мемлекеттік принцип - білім беру жїйесінде мемлекеттік маќсат пен міндеттер бірінші орында болуы ќажет. Мемлекеттік оку орындарында міндетті тегін білім беру, студенттер мен окушыларєа стипендия жјне жеѕілдіктер берілуі керек.
Ёркін тандау принципі: окушылардыѕ ќай тілде, ќай оку орнында (мемлекеттік, жеке меншік) окуына ерік беру. Окулыќ, оку нысаны мен јдістерініѕ јр тїрлі болуы ескеріледі.
Сабаќгастыќ принципі: оку орындарыныѕ барлыќ тїрінде окуєа, окудыѕ тґменгі басќышынан жоєарєы басќышына ґтуге еркіндік болуы.
Ќоєамда орнын табуєа кґмектесу принцип!: оку мен тјрбиелеудіѕ бірлігі, оку-тјрбие мекемелері мен отбасы, ќоєамдыќ їйымдар мен еѕбек їжымдарыныѕ балалар мен жастарды тјрбиелеуде ынтымаќтасуы.
Білім беруде ќоєамдасу принцип! — кеѕ маєынада алєанда, білім беруде дїниежїзілік ќоєамдасу, оныѕ мысалы Батыс Еуропа елдеріндегі ќоєамдастыќ жјне ЮНЕСКО їйымдастырєан білім берудіѕ аймаќтыќ 4 баєдарламасы: Латын Америкасы, Кариб бассейніндегі елдер, Африка, Азия жјне араб елдеріне арнал-єан. Тар маєынада алєанда, білім жїйесініѕ ґсуіне, дербес жаѕа єылыми пјндердіѕ пайда болуына байланысты біріккен курстарды (пјндерді) оќытуды енгізу.
Белсенділік принцип! — білім беру процесінде окушыныѕ белсенділігініѕ мјні. Оќыту мен тјрбиелеуде алєан білімніѕ, білік жјне даєдылардыѕ сапалы болуы, окушыныѕ білімді болуы, ґмірдегі шыєармашылыќ ќызметі оныѕ окудаєы белсенділігіне байланысты.
Білім берудіѕ икемділік принципі оку орындарыныѕ, білім беру тїрініѕ, оку жоспары мен баєдарламалардыѕ јр тїрлі болуын, білім берудіѕ ќажеттігініѕ бјрін ґтеуге мїмкіндік болуын талап етеді.
Білім берудіѕ тез ґзгеру принципі: "Халыќтыѕ јр тобыныѕ талабы мен ќызыєуына ќарай оќудыѕ тїрін, мерзімін тез ґзгерту"

Їздіксіздік принципі: білім беру жїйесініѕ бірлігі, білім беру :а:кыштарыныѕ ґзара байланысы, јр сатыда оќуєа еркіндік балуы, соныѕ нјтижесінде кашанда окуды эр сатыда, јр баєытта ±_з_-гастыруєа еркіндік болуы.
Білім беруді гуманизациялау принцип! "Оќудыѕ мазмїны, тїрі і*ен јдістері жеке тїлєаныѕ жан-жаќгы дамуына, рухани баюына : ієытталуы ќажет.
Єылыми принцип — "Білім берудіѕ єылыми сипаты, оныѕ гылым, техника, мјдениеттіѕ жаѕа табыстарына сай їнемі жетітуі".1

БІЛІМ БЕРУ ЖЇЙЕСІН ТАЛДАУ ТАКСОНОМИЯЛАРЫ
■
Дїние жїзі, аймаќ, јр тїрлі елдердіѕ білім беру саясатына . і_:ыстырмалы педагогикалыќ талдау жасаєанда, оныѕ кґрсет-штерін дїрыс аныќгау ґте кажет. Сондыктан біз дїние жїзі южірибесшде орын алєан салыстырмалы педагогикалыќ іергтеулерде білім беру жїйесін талдаудыѕ мынадай негізгі -цчсономияларын їсынамыз.
Білім беру кїрылымы:
•	міндетті білім беру;
•	білім берудіѕ деѕгейлері мен сатылары;
•	оќытудыѕ жасы;
•	оку сатысына кдрай оку орындарыныѕ тїрі;
•	сабактастыќ;
•	білім алєандыєы туралы кїжаттар;
•	жалпы жјне ерекше.
Оку процесі:
•	материалдыќ-техникалыќ жабдыктау;
•	оку орындары ќызметініѕ маќсаттыќ баєыты;
•	білім берудіѕ мазмїны;
•	оќыту технологиясы мен јдістері;
•	білім беруді баќылау жјне есепке алу.
Жеке тўлєаныѕ ќоєамдаєы орнын табуєа кґмектесу:
•	жеке тїлєаны тјрбиелеудіѕ маќсаты мен міндеттері;
•	тјрбиелеу мен дамыту баєдарламаларыныѕ мазмїны;
•	жеке тїлєаныѕ ќоєамдаєы орнын табуєа кґмектесудіѕ жјне -грбиелеудіѕ технологиясы мен јдістері;
•	жеке тїлєаныѕ дамуыныѕ диагностикасы.

БІЛІМ БЕРУ ЖЇЙЕСІН РЕФОРМАЛАУ
ЮНЕСКО-ныѕ баєалауы бойынша, XX єасырдыѕ 80-жыл-дарына дейін дїние жїзінде білім беру жїйесінде бірінші тїрлі (ретті) реформа іске асырылды. Ол негізінен білім беру мазмїнын жаѕартуєа, оку орындарыныѕ материалдыќ-техникалыќ базасын жаќсартып, оларды кадрмен жабдыќгауєа баєытталєан еді.
80-жылдардан бастап дїние жїзініѕ кґптеген елдерінде білім беру реформасыныѕ екінші тїрі басталды. Ол білім беру жїйесінін ґзін елеулі ґзгертуге баєытталды, білім берудіѕ маќсаты мен оєан деген кґзќарас ґзгерді, себебі білім беру аќпарат дамып отырєан ќоєамда маѕызды јлеуметтік-экономикалыќ жјне мјдени прогресс ќўралына айналды. Бїл тарауда білім беру жїйесін реформалаудыѕ негізгі себебі, маќсаты мен міндеттері, баєыты жјне тенденциясын ќарастырамыз.
Білім беру жїйесін реформалаудыѕ себептері:
•	елдіѕ дамуыныѕ јлеуметтік-экономикалыќ ќажеттіліктері;
•	єылыми-техникалыќ прогресті дамытудыѕ ќажеттілігі, їнемі жаѕа, аса кїрделі технологияныѕ пайда болуы;
•	халыќаралыќ бјсекелестік;
•	XXI єасырдыѕ басындаєы дїниежїзілік жјне отандыќ єылым мен практикадаєы ґзгерістер туралы болжамдар;
•	басќа елдердіѕ білім берудегі тјжірибелері, салыстырмалы педагогикалыќ зерттеулердіѕ нјтижелері;
•	дїниежїзілік ќауымдастыќтыѕ ныєаю тенденциясы, халыќ-аралыќ байланыстардыѕ дамуы жјне ныєаюы;
•	білім беру жїйесіндегі кемшіліктер, кґпшіліктіѕ наразы-лыєы."
Білім беру жїйесін реформалаудыѕ маќсаты мен міндеттері:
•	эволюцияльщ реформалау (ЮНЕСКО-ныѕ жїйелеуі бойынша реформаныѕ бірінші тїрі, онда білім беру жїйесініѕ жекелеген жаќгары жетілдіріледі жјне жаѕартылады);
•	революцияльщ реформалау — реформалаудыѕ екінші тїрі, онда білім беру жїйесініѕ ґзіне елеулі (тїпкілікті) ґзгерістер енгізіледі;

•	стратегияльщ міндеттер — негізгі, ерекше елеулі жјне келешекке арналєан міндеттер, ол білім беру жїйесін рефор-малаудыѕ їзаќ уаќытќа баєытталєан міндеттері;
•	тактикальщ міндеттер — білім беру жїйесін реформалаудыѕ таяу уаќытќа арналєан міндеттері, оны шешпей стратегиялык міндеттерді жїзеге асыру мїмкін емес;
•	интернационалдандыру—басќа їлтќа, халыќќа, олардыѕ јдет-

Єірпына, дјстїрлері мен мјдениетіне ќўрметпен ќарауєа тјрбие-'ty. шетел тілдерін окуєа ерекше кґѕіл болу;
•	лемократияландыру — жастарды толыќ орта, жоєары білім алуєа Емтуды кеѕейту, білім беру сатыларыныѕ ќатаѕ сабаќгастыєын аактау, окудыѕ тыєырыќќа тірелген баєыттарын жою, барлыќ оку
тындарында оќыту сапасын жаќсарту, білім берудіѕ мазмїнын емірмен тыєыз байланыстыру, окушыларды жоєары азаматтыќ, : ральдыќ жјне эстетикалыќ мїратта тјрбиелеу.
Білім беру жїйесін реформалаудыѕ баєыттары:
•	білім берудіѕ мазмїны; оку жоспары; оку баєдарламалары; згулыќтар;
•	білім берудіѕ кўрылымы;
•	басќару мен жоспарлау;
•	білім берудіѕ сапасы;
•	жеке тїлєаны тјрбиелеу жјне дамыту;
•	педагогтік білім беру.
Білім беру жїйесін реформалаудыѕ тенденциясы:
•	"дјстїрлік — білім берудіѕ бар жїйесін негізінен саќтаєысы □геді, оны мїмкін болєандардыѕ ішіндегі тјуірі санап, белгілі
ігрежеде єана жаѕарту ќажет деп есептейді;
•	альтернативтік — білім берудіѕ гуманистік жаќтарына иэбірек кґѕіл бґліп, білім жїйесін негізінен ґзгерту ќажет, оныѕ : гтэритарлыќ-педагогтік ќўрылымын, тїрін жјне јдістерін жою с^рек деп есептейді;
•	антипедагогикальщ — ќазіргі мектепті балаларєа жјне ќоєамєа ::ішды деп есептеп, жастармен жўмыс істеудіѕ жаѕа жїйесін :лейді, кґбінесе анархистік баєытты ќолдайды;
•	їстамды-радикалдьщ — дјстїрге ерекше кґѕіл бґлуден, їлкен гігерістерден, антипедагогтік козќарастан бас тартады. Білім гег}7іі реформалауды жїргізуде жан-жаќгы ойластырылєан коз-„ігастарды куаттайды, жјне баєыттар тек дїрыстыєы мойын-:і_ттанда єана іске асырылады".1
БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЫЅ ЗАВДЫЛЫЌТАРЫ МЕН КДЙШЫЛЫЌТАРЫ
Кдй елдіѕ болмасын білім беру саясаты елеулі їлттыќ жјне жергілікті ерекшеліктерге ќарамастан, барлыќ елге бірдей заѕ
Белканов Н. Введение в сравнительную педагогику (учебное пособие). - Алматы, 1994. С.80.
7 1
аымыныѕ заѕдары, экономикалыќ теория жјне басќару ~t гриясына сай дамиды. Білім беру саясаты белгілі зандылыктарєа :;>гынады жјне оныѕ негізінде жалпы ќайшылыќгар жатады.

Білім беру саясатыныѕ зандылыќгары:
—	білім беру саясаты алдымен билеуші таптар мен пар-тиялардыѕ мїддесін білдіреді;
—	оќытудыѕ орташа ќаржысыныѕ ґсуі жјне оку мерзімініѕ їзартылуы, јсіресе жоєары мектепте білім беруге арналєан ќаржы-ныѕ їнемі кґбейтілуін ќажет етеді;
—	"ќоєамныѕ јр бір мїшесініѕ ґз ґміріндегі кірісі оныѕ білім алу деѕгейіне байланысты."
—	"Реформа саясаты мен ґзгеріс (білім берудегі) білім беруді жоспарлау тјжірибесінен жјне концепциясынан алшаќгай береді (жоспарлау ќазіргі жаєдайды сактауєа тырысатын саясаттыѕ бір бґлігі, ал реформа ґзгеріс жасауєа баєытталєан)."
Білім беру саясатыныѕ ќайшылыќгары:
—	" тандаулы" жјне жаппай білім беру арасындаєы ќайшылыќ - їстем тап жјне мемлекеттік ґкімет алдымен "тандаулы" жјне жоєары білім беруді дамытуєа тырысады. Ол "ерекше жаќсы жаєдайдаєы оку орындарыныѕ бґліне тїсуіне жјне дамуына алып келеді." Барлыќ халыктыѕ білім алу талабына сай бастауыш жјне орта білім беру дамиды, окьітудыѕ барлыќ сатысында білімге їмтылу арта тїседі;
~ білім беруге жїмсалатын ќаржыныѕ ґсуі мен оны їнемдеу арасындаєы кдйшылыќ. Окытудыѕ ќымбаттай тїсуіне сай, јсіресе орта жјне жоєары білім беруге жїмсалатын ќаржы кґбеюі керек. Ал дамыєан елдердегі экономиканыѕ кїлдырауы, дамушы елдер-дегі экономикалыќ даєдарыс пен олардыѕ сыртќы ќарызыныѕ артуы ќаржыны ерекше їнемдеуді керек етеді;
—	білім беру жїйесін басќарудаєы тік жјне кґлбеу кїрылымдар арасындаєы ќайшылыќтар. "Бір жаєынан, јкімшілік органдар јдеттегідей жоєарыдан тґменге баєытталєан билік ету жолын їстаєысы келеді, ал екінші жаєынан, білім беруді дамыту баєдарламасын жасау жјне оны жїзеге асыру ведомстволар арасындаєы кґлбеу байланыстарды ескеруді, олардыѕ ґмірде болуын ќажет етеді;
—їйымдастырудыѕ тиімділігі мен саясат мїдделері арасындаєы ќайшылыќтар. "Бір жаєынан, мекемелерді їйымдастырудаєы тиімділікті, олардыѕ бейтарап жјне техникалыќ баєыттылыєын жїзеге асыру талабы (білім беруді жоспарлау жјне оны жїзеге
П. Модуль мен гипермјтінге сїйеніп, тґмендегі схемадаєы ќатені табыѕыз жјне жґндеѕіз.

»   БЫІМ БЕРУ САЯСАТЫН ТАЛДАУ ТАКСОНОМИЯЛАРЫ

>   ЖЕКЕ ТЇЛЄАНЫЅ ЌОЄАМДАЄЫ ОРНЫН ТАБУЫ

»   ОЌУ ПРОЦЕСІ

БІЛІМ БЕРУДІЅ ЌЎРЫЛЫМЫ

III. Модуль мен гипермјтінге сїйеніп, жауаптыѕ дўрысын тандап алыѕыз.
1.	Жоєары зандыќ кїші бар, мемлекеттік ґкімет органда-
рыныѕ, сот басќармасыныѕ ќызметін жјне їйымдастыру
принципін, сонымен бірге азаматтардыѕ негізгі ќїќыќтарын,
бостандыєын жјне міндеттерін бекітетін мемлекеттіѕ негізгі заѕы
(немесе ґте маѕызды зандарыныѕ жиынтыєы):
а)	Конституция ;
ј) Президенттіѕ жарлыєы;
б)	Заѕ;
в)	Ќаулы.
2.	Балалар мен жастарды тјрбиелеуде оќыту мен тјрбиеніѕ
бірлігі, оку-тјрбие мекемелері, отбасы, ќоєамдыќ їйымдар жјне
еѕбек їжымдарыныѕ ынтымаєы;
а)	демократияландыру принципі ;
ј) јлеуметтендіру принципі;
б)	сабактастыќ принципі;
в)	їздіксіздік принципі.
3.	Оку орындарыныѕ алуан тїрлі болуы, білім берудіѕ, оќу
жоспары мен баєдарламалардыѕ бірнеше тїрініѕ болуы, білім
беруді кеѕ тїрде жїргізу;
а)	мемлекеттілік принципі ;
ј) икемділік принципі;
б)	белсенділік принципі;
в)	жинаќгылыќ принципі.

7 4

IV. Модуль мен гипермјтінге сїйеніп, схеманы толтырьщыз.

I
-

БІЛІМ БЕРУДІ РЕФОРМАЛАУ

V. Модуль мен гипермјтінге сїйеніп, баєытын аныќгаѕыз.
а)	білім беру жїйесін реформалаудыѕ:
б)	білім беруді реформалаудыѕ тенденцияларын:
СТУДЕНТТЕРДІЅ ДЕРБЕС ІСТЕЙТІН ЖЇМЫСТАРЫНЫЅ ТАЌЫРЫПТАРЫ
1.	Кдйталау сипатындаєы.
Тґменде кґрсетілген 1996 жылєы Ќазаќстан Республикасы Бяшм министрлігініѕ басќару ќўрылымыныѕ схемасы бойынша казіргі Ќазаќстандаєы білім беруді басќару жїйесініѕ ќўры-.тжгына сипаттама беру.
2.	Шыєармашылыќ сипаттаєы.
Ґз ќалауыѕша дїние жїзініѕ бір еліндегі білім беруді басќару v-урьілымын аныќтау.
3.	Зерттеушілік сипаттаєы.
Казаќстандаєы білім беруді басќару ќўрылымын дїние жїзініѕ ::р еліндегі ќўрьшыммен салыстыру.

Кдзаќстан Республикасы Білім министрлігініѕ кўрылымы
(1996 ж.)

Заѕ бґлімі
Министрдіѕ
бірінші орынбасары
МИНИСТР
Министрдіѕ орынбасары
Тексеру басќармасы
Министрдіѕ орынбасары

Экономика жјне ќаржы Бас басќармасы
Їйымдастыру мен талдауды жїзеге асыру басќармасы
Бухгалтерлік есеп пен есепберу бґлімі
Халыќаралыќ ынтымактастыќ басќармасы
Єылым жјне жоєары білім Бас басќармасы
Арнаулы орта білім басќармасы

Јскерге шакьіру
жјне арнайы жўмыс
	секторы	
Орта білім Бас басќармасы
Кјсіптік-техникалыќ білім басќармасы
Тјрбие жўмысыньщ оку-јдістемелік бґлімі
Мемлекеттік жјне
басќа тілдердіѕ
дамуын уйлестіру
	бґлімі	

І.Білім беру
индустрия-
сыныѕ
республи-
калыќ
бірлестігі
1,3

ЬДене тјрбиесі жјне спорт жґніндегі республ. басќармасы
2. Оку-жаттыктыру орталыєы (Талєар) З.Жасґспірім жјне балалар мектебі (жоєары спорт шеберлігі)
4.0лимпиялыќ резерв училищесі	

1.РЦВКРКО
2.РБК
З.Республик.
єылыми-пед.
кітапхана
4. Эргономика
іылыми-зерттеу
институты
5.Арнайы материал
іылыми-зерттеу
институты
(Шымкент)
б.Шымкент химтех
жјне тамаќ
экологиясы єылыми
зерттеу институты
7.Аэро-космос
мјселелері єылыми-
зертгеу институты
(Ќызылорда)
8.Жану мјселелері
єылыми зерттеу
институты
1.Газет
редакциясы
2.Журнал
редакциясы
З.Жоєары
мектеп
хабаршысы
жјне оныѕ
ќосымша-
сыныѕ
редакциясы
4."САНАТ"
баспасы
І.Білім берудегі жаѕа технологияныѕ республик, єылыми-техник. орталыєы
1 .Республикалыќ физмат мектебі І.Мемлекетгік тілді теревдетіп оку мектебі З.САТР респ.ортал.

Реснубликалыќ мектептен тыс мекемелері: -жас техниктер; -жас табиєатшылар; -жас туристер; -мјдениет їйі; -окушылар сарайы.

76

Ґзара баќьілау параєы

'.. Конституция. 2. Заѕ. 5. Бїйрыќ.
-	Стратегиялыќ баєдарлама. 5. Басќару ќызметі.
: Жоспарлау.
Демократияландыру принципі. і Еркін тандау принципі.
:   Интеграциялау принципі. . '.. Белсенділік принципі.
. Жинаќгылыќ принципі. .1. Сабактастыќ принципі.
; Білім беруді интернационаддан-лыру.
-	Дјстїрлі реформалау.
If Антипедагогикалыќ реформалау.
1.	Президенттіѕ жарлыктары.
2.	Ќаулы.
3.	Нормативтік акті.
4.	Даму тўжырымдамасы.
5.	Баќылаудыѕ тїрлері.
6.	Іс жїргізу.
7.	Мемлекеттілік принципі.
8.	Ќоєамда ґз орнын табуєа кґмектесу принципі.
9.	Икемділік принципі.

10.	Єылыми принцип.
11.	Їздіксіздік принципі.
12.	Адамгершілік принципі.
13.	Білім беруді демократия-ландыру.
14.	Альтернативтік реформалау.
15.	Їстамды-радикальдыќ реформалау.
10.	

Пікір таласына арналєан такьірыптар
І.Білім беру жїйесін басќаруда негізгі мјселе - заѕ. 2.Білім беруді бір орталыќтан басќарудыѕ жергілікті басќаруєа ^раєанда артыќшьшыєы мол.
З.Реформалаудыѕ революциялыќ жолы эволюциялыќ жолдан
пімді.
Тесттер
1.	Білім беру саясатыныѕ методологиясы:
•	заѕ шыєару жјне ќўќыќ;
•	экономикалыќ теория;
•	басќару теориясы;
•	бїл теориялар ґзара байланысты, јрі ґзара бір-біріне тјуелді.
2.	Білім беру жґніндегі негізгі завдыќ кїжаттарєа аныктама
бер:
•	Конституция - мемлекеттіѕ негізгі заѕы (еѕ ќажетті зандардыѕ *і:ынтыєы) оныѕ жоєары зандыќ кїші бар, мемлекеттік ґкімет :г:андарыныѕ, басќару жјне сот орындарыныѕ ќызметі, їйым-іастыру принциптерін, азаматтардыѕ негізгі ќрфіктарын, еркін-г_"ін жјне міндеттерін белгілейді.

•	Президенттіѕ жарлыєы
•	Заѕ
•	Кдулы
е БўЙрЫЌ
•	Нормативтік актілер мен ережелер - . . .
•	Білім беруді дамыту тркырымдамасы - . . .
•	Білім беруді дамытудыѕ стратегиялыќ баєдарламасы - ...

3.	Єылым жјне білім беру саласындаєы мемлекеттік бюджеттін аныќгамасын бер.
4.	Ќаржыландырудыѕ кґзіне аныктама бер жјне сипаттама жаса.
5.	Білім беру деѕгейіне ќарай ќаржыландыруєа аныктама бер, сипаттама жаса.
6.	Англияда білім беруді маќсатты ќаржыландыру шыєынынын баптарына жјне проценттік араќатынасына аныктама бер.
7.	Білім берудіѕ бюджетін ќўрудыѕ јдісін суретте.

8.	Білім беру мекемелерін ќаржыландырудыѕ баќылау ќызметіне аныктама бер.
9.	Білім беруді жоспарлау мен басќару їєымдарыныѕ ортак белгілері мен айырмашылыќгарын аныкта.
ІО.Білім беруді бір орталыктан жјне жергілікті жерден басќарудыѕ артыќшылыєы мен кемшілігін тїсіндір.
П.Басќарудыѕ тїрлеріне олардыѕ сипатына ќарай аныктама бер.
12.	Білім беруді басќарудыѕ негізгі ќызметтерін ата.
13.	Баќылаудыѕ тїрлерін ата жјне сипаттама бер.
14.	Білім беру саясатыныѕ принциптерін ата жјне сипаттама
бер.
•	практикалыќ баєыты — оќыту мен тјрбиеніѕ ґмірмен, практикамен, ќоєамдыќ пайдалы, ґнімді еѕбекпен байланысты болуы;
•	демократияландыру - . . .;
•	мемлекеттілік - . . .;
•	таѕдау еркіндігі - . . .;
•	ќоєамда ґз орнын табу - . . .;
•	бірігу    . . .;
•	белсенділік - . . .;
•	икемділік - . . .;
•	їздікеіздік - . . .;
•	сабаќгастыќ - . . .;
•	жинаќгылыќ - . . .;
•	адамгершілік- . . .;
•	єылымилыќ - . . .;

7 8

15.Білім беру саясатына таксономиялыќ талдаудыѕ негізгі лімдерін аныкта жјне јрќайсысына сипаттама бер.
16.	Білім беру жїйесін реформалаудыѕ ќажеттілігініѕ негізгі эептерін ата
17.	Білім беру жїйесін реформалаудыѕ маќсаты мен міндет-ріне аныктама бер
•	эволюциялыќ реформалау. Ќазіргі білім беру жїйесініѕ жеке іічхарын жетілдіруге жјне жаѕартуєа баєытталєан реформалар;
•	революциялыќ реформалау -■ стратегиялыќ міндеттер
•	тактикалыќ міндеттер
18.	Білім беру жїйесін реформалаудыѕ негізгі баєыттарын атап
•рсет.
19.	Білім беру жїйесін реформалаудыѕ басќа тенденцияларына
:ыктама бер:
•	Дјстїрлік. Ќазіргі білім беру жїйесін мїмкін болєандардыѕ асындаєы еѕ тјуірі деп есептеп, оны негізінен сактап жетілдіруді іктайды;
•	Альтернативтік
•	Антипедагогикалыќ
•	Їстамды-радикалдыќ
20.Білім беру саясатыныѕ методология, ќайшылыќтар, і-ітылыктар мен принциптер сиякты категорияларыныѕ ґзара вланысты јрі тјуелді болуын тїсіндір.